Sesin Yerini Bulma: Cihaz mı Tesisat mı

Kombi ses şikâyetlerinde en çok zaman ve para kaybı, sesin nereden geldiği belirlenmeden müdahaleye başlanmasından doğuyor. Pompa değiştiriliyor ama ses radyatörden geliyordur; vana sökülüyor ama ses baca borusundan geliyordur. Oysa kaynağı daraltmak için özel bir alet gerekmiyor; sistematik bir sıra yeterli oluyor. Bu yazı o sırayı, ev içinde yapılabilecek adımlardan başlayarak anlatıyor.

Neden ses kaynağı yanıltıcı

Su ve metal, sesi havadan çok daha iyi ve çok daha hızlı taşıyor. Bu yüzden mutfaktaki kombinin ürettiği bir titreşim, boru hattı üzerinden yatak odasındaki radyatöre kadar gidip orada duyulabiliyor. Kullanıcı sesi radyatörün yanında duyduğu için kaynağı radyatör sanıyor.

Aynı şekilde duvar içinden geçen bir boru, duvarı bir yankı yüzeyine dönüştürüyor ve ses odanın her yerinden geliyormuş gibi algılanıyor. Bu nedenle "nereden geliyor" sorusunun cevabı kulağa güvenilerek verilemiyor.

Birinci adım: cihazı kapat

En hızlı ve en bilgi verici adım bu. Cihaz kapatıldığında pompa, fan, üç yollu vana ve gaz valfi durur; bu parçalardan gelen her ses anında kesilir. Ses kapatmayla birlikte kesiliyorsa kaynak cihazın içindeki hareketli parçalar arasında aranıyor.

Ses kapatmadan sonra da devam ediyorsa cihaz aklanmış oluyor. Bu durumda kaynak ya soğuyan metalin büzülmesi ya tesisat ya da binanın kendisi. Bu tek adım servis çağrılarının önemli bir bölümünde yönü doğru çeviriyor.

İkinci adım: sesin zamanlamasını eşle

Cihaz açıkken sesin hangi aşamada geldiği kaynağı daraltıyor. Fan devreye girdiğinde başlayan ses fan ve baca tarafını, alev tutuştuğu anda gelen ses brülör ve elektrot tarafını, pompa devreye girdiğinde başlayan ses ise su devresini işaret ediyor.

Cihaz durduktan dakikalar sonra gelen sesler ise neredeyse her zaman ısıl büzülme kaynaklı. Bu zamanlama eşlemesi için cihazın yanında birkaç döngü beklemek yeterli oluyor.

Üçüncü adım: radyatör vanalarını sırayla kapat

Ses tesisattan geliyorsa hangi kolda olduğunu bulmanın basit yolu bu. Radyatör vanaları teker teker kapatılıp ses dinleniyor; bir vana kapandığında ses belirgin biçimde azalıyorsa kaynak o kolda demektir. Bu yöntem özellikle akış sesi ve ıslık için iyi çalışıyor.

İşlem sırasında bütün vanaların aynı anda kapalı kalmamasına dikkat ediliyor, çünkü kapalı devrede pompa zorlanıyor. Her denemeden sonra vana eski konumuna getiriliyor.

Dördüncü adım: dokunarak dinle

Uzun bir tornavidanın sapı kulağa dayanıp ucu sırayla parçalara değdirildiğinde, ses o parçadan geliyorsa belirgin biçimde yükseliyor. Bu yöntem pompa gövdesi, fan gövdesi, boru hattı ve radyatör bağlantıları arasında ayrım yapmayı sağlıyor. Elektrikli parçalarda sadece gövdeye dokunuluyor, kablo ve terminallere yaklaşılmıyor.

Aynı ayrım elle de kabaca yapılabiliyor: boruya dokunulduğunda titreşim hissediliyorsa ses o hat üzerinden taşınıyor demektir.

Beşinci adım: ses odalar arasında nasıl değişiyor

Sesin şiddeti odadan odaya değişmiyorsa kaynak büyük olasılıkla yapı elemanına aktarılmış bir titreşim. Şiddet belirli bir noktaya yaklaşınca artıyorsa kaynak o noktada. Bu basit tarama, duvar içindeki boru geçişlerini bulmakta da işe yarıyor.

Alt ve üst komşuda da duyulan bir ses, kaynağın ortak tesisat ya da yapı bağlantısı olduğunu düşündürüyor. Bu durumda inceleme tek daireyle sınırlı kalmıyor.

Cihaz kaynaklı seslerin kısa listesi

Cihazdan gelen sesler dört başlıkta toplanıyor: pompa uğultusu ve rulman sesi, fanın üfleme ve rulman sesi, üç yollu vananın tıkı, brülör ve ateşleme sesleri. Bunların hepsi cihaz kapatıldığında kesiliyor ve hepsi belirli bir çalışma aşamasına bağlı.

Bu grupta teşhis sökme gerektirdiği için ev içinde yapılabilecek şey kaynağın cihazda olduğunu doğrulamakla sınırlı kalıyor.

Tesisat kaynaklı seslerin kısa listesi

Tesisat tarafında akış sesi, hava kaynaklı fokurdama, vana kısıklığından doğan ıslık, radyatör tıkırtısı ve su darbesi bulunuyor. Bunların ortak özelliği su hareketine ya da sıcaklık değişimine bağlı olmaları. Vana kapatma ve hava alma denemeleri bu grupta hızlı sonuç veriyor.

Radyatör tıkırtısı ve boru çıtırtısı gibi genleşme sesleri ise ayrı bir alt grup; bunlar akışla değil sıcaklık değişimiyle ilgili ve radyatör tıkırtısı yazısında ayrıntılandırıldı.

Bina kaynaklı sesler

Bazı sesler ne cihazdan ne tesisattan geliyor. Duvar içinden geçen atık su borusu, havalandırma kanalı ya da komşunun tesisatı, kombi çalışırken çakıştığı için kombiye mal ediliyor. Cihaz kapatıldığı halde sesin sürmesi bu ihtimali güçlendiriyor.

Bu grubu ayırmanın yolu, ses duyulurken cihazın gerçekten çalışıp çalışmadığını doğrulamak. Cihaz kapalıyken duyulan ses kombiyle ilgili değil.

Ölçümle yapılan ayrım

Kulakla yapılan taramanın ardından iki ölçüm kalan belirsizliği gideriyor. Manometre, akış sesinin normal dolaşım mı yoksa kaçak mı olduğunu ayırıyor; basınç düşüyorsa su bir yerden çıkıyor demektir. Baca gazı analizi ise yanma tarafındaki seslerin hava-gaz oranıyla ilgisini gösteriyor.

Bu iki ölçüm servis işi ama sonuçları kullanıcının anlayabileceği kadar net; değerler fişe yazıldığında bir sonraki karşılaştırma için de dayanak oluyor.

Sık yapılan hata: parçadan başlamak

Ses şikâyetlerinde en yaygın hata, kaynağı daraltmadan pompayı ya da vanayı değiştirmek. Yeni parça takıldıktan sonra ses sürüyorsa hem masraf boşa gidiyor hem de gerçek nedene ayrılan zaman uzuyor. Daraltma adımları bir saatten kısa sürüyor ve bu riski ortadan kaldırıyor.

Servise verilecek üç bilgi

Kaynağı kendiniz bulamasanız bile üç not teşhisi kısaltıyor: ses hangi saatte ve cihazın hangi aşamasında geliyor, hangi odada en yüksek duyuluyor, cihaz kapatıldığında kesiliyor mu. Bu üçü ustanın hangi taraftan başlayacağını doğrudan belirliyor.

Manometre değerini de not etmek işe yarıyor, çünkü su devresiyle ilgili seslerin çoğunda basınç ilk veri oluyor.

Kayıt tutmanın kaynağı bulmadaki payı

Ses şikâyetlerinin bir bölümü servis geldiğinde tekrarlanmıyor ve bu, teşhisin en zor tarafı oluyor. Cihaz gün içinde farklı yüklerde çalıştığı için sabah duyulan ses öğleden sonra ortaya çıkmayabiliyor; usta yerinde bir saat beklese bile sesi duymadan gidebiliyor. Bu yüzden birkaç gün boyunca sesin duyulduğu saati ve o sırada evde ne yapıldığını kısa notlar halinde yazmak, kaynağı daraltmanın en ucuz yolu.

Notlarda özellikle iki bilgi işe yarıyor: ses duyulurken musluktan sıcak su alınıyor muydu ve radyatörlerin kaçı açıktı. Sadece sıcak su alınırken duyulan bir ses cihazın sıcak su devresini işaret ederken, yalnızca bütün petekler açıkken duyulan bir ses tesisatın debi tarafını işaret ediyor. Bu iki koşul yerinde kolayca tekrarlanabildiği için ustanın sesi duyma ihtimalini de yükseltiyor.

Ses kaydının sınırları

Kullanıcıların sık başvurduğu bir yöntem sesi telefonla kaydedip servise dinletmek, ancak bu yöntem beklendiği kadar işe yaramıyor. Telefon mikrofonları düşük frekansları büyük ölçüde kesiyor; uğultu, tok darbe ve büzülme sesleri kayıtta ya çok zayıf çıkıyor ya hiç görünmüyor. Buna karşılık ıslık ve cırlama gibi yüksek frekanslı sesler kayıtta tanınabiliyor, dolayısıyla kayıt bu iki grup için anlamlı oluyor.

Kayıt alınacaksa telefonun cihaza çok yaklaştırılmaması, aksine sesin duyulduğu normal mesafeden çekilmesi daha doğru bir izlenim veriyor. Kaydın başında sesin cihazın hangi aşamasında geldiğini sesli olarak söylemek de dinleyene bağlam kazandırıyor.

Kaynağı doğrulandıktan sonraki karar

Daraltma adımları kaynağı gösterdikten sonra bile her ses parça değişimiyle sonuçlanmıyor. Montaj kaynaklı seslerde çözüm askı, kelepçe ve geçiş düzenlemesi; tesisat kaynaklı seslerin çoğunda hava alma ve basınç ayarı yeterli oluyor. Parça değişimi asıl olarak pompa yatağı, fan rulmanı ve vana motoru gibi mekanik yıpranmanın ölçümle doğrulandığı durumlarda gündeme geliyor.

Mevsim başında yapılan tarama

Sesin kaynağını aramak için en verimli dönem sezonun ilk haftaları oluyor, çünkü tesisat o sırada henüz havasını atmamış ve boru hattı ilk kez ısınıp genleşiyor. Bu dönemde yapılan hava alma ve basınç ayarı, kış ortasında ayrı ayrı aranacak birkaç sesi tek seferde ortadan kaldırıyor. Aynı tarama kış ortasında yapıldığında sonuç veriyor ama tesisat çoktan yerleştiği için kaynağı ayırmak zorlaşıyor.

Sık sorulanlar

Kaynağı bulmanın en hızlı yolu ne?+

Cihazı kapatmak. Ses hemen kesiliyorsa kaynak cihazın hareketli parçalarında; sürüyorsa tesisatta ya da binada.

Ses her odadan duyuluyorsa ne anlama gelir?+

Titreşimin yapı elemanlarına aktarıldığını gösteriyor. Kaynak tek noktada ama duvar ve borular sesi taşıyor.

Tornavidayla dinleme yöntemi işe yarıyor mu?+

Yarıyor. Tornavidanın sapı kulağa, ucu parçaya değdirildiğinde ses o parçadan geliyorsa belirgin biçimde yükseliyor.

Kaynağı bulamazsam ne yapmalı?+

Sesin hangi saatte, cihazın hangi aşamasında ve hangi odada duyulduğunu not edip servise iletmek yeterli. Bu üç bilgi yerinde teşhisi kısaltıyor.

Önce kaynağı buluyoruz, sonra parçaya bakıyoruz

Ses şikâyetlerinde daraltma adımlarını yerinde uygulayıp kaynağı doğrulamadan parça önermiyoruz. Ölçüm gerektiren durumlarda servis olarak Aliağa, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de yerinde çalışıyoruz.