Peteğin Altı Sıcak Üstü Soğuk: Üstte Hava

Peteğe elini koyuyorsun, alt kenar yakacak kadar sıcak, üst kenar ılık bile değil. Bu tablo tesisatta en okunaklı arıza işaretlerinden biridir, çünkü sıcaklığın nerede kesildiği suyun nerede duraksadığını doğrudan söyler. Peteğin hiç ısınmama sebeplerini genel olarak petekler ısınmıyorsa yazısında topladık; burada yalnız bu tek desenin, alt sıcak üst soğuk halinin nedenlerini ve ayrımını anlatıyorum.

Alt sıcak üst soğuk tam olarak neyi anlatır

Panel radyatörde su alt kollektörden girer, dikey kanallardan yukarı çıkar, üst kollektörde yatay olarak ilerler ve çıkış tarafından geri döner. Sıcak su hafif olduğu için doğal eğilimi yukarı çıkmaktır. Üst hacim ısınmıyorsa oraya su ulaşmıyor demektir.

Suyun yerini alan tek şey havadır. Tesisata karışan hava kabarcıkları sistemin en yüksek noktalarında toplanır; bir dairede bu nokta çoğunlukla peteğin üst köşesidir. Orada biriken hava yastığı su seviyesini aşağı iter ve peteğin üst dilimini devre dışı bırakır.

Isınan yüksekliğe bakarak hava miktarı hakkında kaba bir fikir edinebilirsin. Üstten bir karış soğuksa küçük bir kabarcık vardır; peteğin yarısı soğuksa ciddi hacimde hava sıkışmıştır ve o dairede tek petek etkilenmemiştir.

Bu desen kombinin gücüyle ya da termostat ayarıyla ilgili değildir. Kazanı 70 dereceye de çıkarsan hava dolu bölge ısınmaz, yalnız alt kısım daha çok yakar. Sıcaklığı yükseltmek burada çözüm değil, faturayı büyüten bir kaçamaktır.

Üstü sıcak altı soğuksa hikâye tamamen değişir

Aynı peteğin tersi desende, üst kenar sıcak alt kenar soğuksa hava aramanın anlamı yoktur. Hava yukarı çıkar, aşağıda birikmez. Aşağıda biriken şey ağırdır: manyetit çamuru, pas taneleri, tesisat kalıntısı.

Çamur alt kollektörde çöker ve dikey kanalların giriş ağızlarını kapatır. Su üstten kısa devre yaparak giriş tarafından çıkışa geçer, alt hacim durgun kalır. Peteğin altına elini sürdüğünde soğuk ve genelde biraz nemli bir his verir.

Bu iki tabloyu karıştırmak en yaygın hatadır. Alt kısmı soğuk olan bir peteğe saatlerce hava almaya çalışan çok kullanıcı gördüm; purjörden yalnız su gelir, tablo değişmez, tesisatta boşuna basınç düşer.

Çamur şüphesi varsa yapılacak iş kimyasal temizliktir. Zamanlaması ve yöntem farkları için petek temizliği ne zaman gerekir yazısına bakabilirsin.

Havanın tesisata girmesinin başlıca yolları

Temiz ve kapalı bir devrede hava kendiliğinden oluşmaz. Sisteme dışarıdan girer ya da su içinde çözünmüş halde bulunup ısıyla açığa çıkar. Şebeke suyuyla yapılan her dolum, litre başına belirli miktarda çözünmüş gaz taşır.

Basınç düştükçe tamamlama yapan bir kullanıcı, farkında olmadan sisteme sürekli taze gaz besler. Yılda birkaç kez yapılan dolum sorun çıkarmaz; ayda birkaç kez tamamlama yapılıyorsa hem hava hem kireç yükü artar.

İkinci yol emiş tarafındaki sızıntılardır. Pompa salmastrası, rakor dişleri ya da gevşemiş bir vana gövdesi su damlatmayacak kadar sıkı olsa bile, düşük basınçlı bölgede hava emebilir. Bu tip kaçaklar zemine iz bırakmadığı için geç fark edilir.

Üçüncüsü, alüminyum petek ya da alüminyum esanjörlü cihazlarda uygun olmayan su kimyası yüzünden oluşan gaz üretimidir. Yüksek pH ortamında alüminyum yüzeyde hidrojen açığa çıkar. Purjörden gelen havanın kokusu ve bolluğu bu ihtimali akla getirir.

Havayı aldın, iki gün sonra yine soğuk

Tek seferlik hava alma sonrası tablo düzeldiyse mesele bitmiştir. Aynı petek birkaç gün içinde yeniden üstten soğumaya başlıyorsa artık hava alma işlemini tekrarlamak semptomu kovalamak olur.

Bu tekrar, sistemin sürekli hava ürettiğini ya da dışarıdan aldığını gösterir. Önce basınç eğrisine bakılır: cihaz soğukken 1,2 bar, ısınınca 1,8 bar civarında oturuyor ve gün içinde düşmüyorsa devre kapalıdır, kaçak zayıf ihtimaldir.

Basınç birkaç günde bir düşüyorsa hem su hem hava kaybı vardır. Basıncın nasıl okunacağını ve tamamlamanın doğru yapılışını kombi basıncı nasıl tamamlanır yazısında anlattık.

Sürekli tekrarlayan havanın bir başka sebebi genleşme tankının ön şişme basıncının düşmüş olmasıdır. Tank su emdiğinde sistem soğurken vakuma yaklaşır ve purjörlerden içeri hava çeker. Burada hava alma değil, tank kontrolü sonuç verir.

Otomatik purjör her zaman işini yapmıyor

Kombinin üstünde ve genelde pompa gövdesinde bir otomatik hava atma valfi bulunur. İçindeki şamandıra su seviyesi düştüğünde iğneyi açar, hava dışarı çıkar. Kapağı sıkılı bırakılırsa valf hiç çalışmaz.

Sahada en sık gördüğüm ihmal budur: montajcı ya da önceki servis purjör başlığını sonuna kadar sıkmıştır. Başlığın bir tur gevşek bırakılması gerekir, aksi halde sistemdeki hava cihaz içinde kalır ve pompadan hırıltı gelir.

Yıllanmış purjörlerde şamandıra kireçlenip yerine oturmaz. O zaman valf sürekli damlatır ya da hiç açmaz. Gövdesinde beyaz kabuk ve kurumuş kireç izi olan bir purjörü değiştirmek, yıllarca hava alma zahmetinden kurtarır.

Dairelerde peteklerin üst köşesindeki manuel purjörler de aynı şekilde takılabilir. Vidayı çevirdiğinde ne hava ne su geliyorsa iğne deliği kireçle kapanmıştır; zorlanarak açılmaya çalışılan bu vidalar sık sık kırılır.

Peteğin en yüksek noktası her zaman purjörün yanında değil

Petek duvara yatay takılmadıysa, yani bir taraf birkaç milimetre yüksekse, hava purjörün olduğu köşede değil karşı köşede toplanır. Vidayı açtığında yalnız su gelir, tablo düzelmez, kullanıcı da sorunu çözemez.

Eski montajlarda bu eğim bilerek verilirdi; havanın purjör tarafına yürümesi için petek o yöne doğru hafif yükseltilirdi. Yeni montajların bir kısmında su terazisi kullanılmadığı için eğim ters düşer.

Kontrolü kolaydır: peteğin üst kenarına küçük bir su terazisi koy. Kabarcık purjörün ters tarafına kaçıyorsa askı ayarıyla birkaç milimetrelik düzeltme yeter.

Petek çok büyük ve tek purjörlüyse, üst hacmin uzak ucundaki hava hiçbir zaman tam boşalmaz. Bu tip peteklerde ısıtma dengesizliği kalıcı olur ve çözüm ikinci bir hava atma noktası açmaktan geçer.

Termostatik vana takılıysa önce onu ele

Termostatik radyatör vanaları yaz boyunca aynı konumda kalırsa mil yerine yapışır. Kışın kafayı açtığında mil geri çıkmaz, vana kısık kalır ve peteğe düşük debiyle su gider.

Düşük debide petek yine alttan ısınır, üste doğru ısı zayıflar. Bu tablo hava sıkışmasına benzer ama nedeni farklıdır. Ayırt etmek için termostatik kafayı sök, milin ucuna parmakla bastır; serbest hareket etmiyorsa yapışmıştır.

Yapışmış mili çoğu zaman birkaç kez elle bastırıp bırakmak açar. Sertçe zorlamak salmastrayı zedeler, o noktadan su sızmaya başlar ve iş büyür.

Yaz aylarında termostatik kafaları en açık konumda bırakmak bu arızayı büyük ölçüde önler. Yıllık bakımda vana millerinin kontrol edilmesi de aynı işi görür.

Kolon dengesizliği: kat kaloriferi ile merkezi sistemin farkı

Bağımsız kombide her petek aynı cihazdan beslenir, dengesizlik daire içindedir. Merkezi sistemli binalarda peteğin üst kısmının soğuk olması, o dairenin kolon debisinin düşük olmasından da kaynaklanabilir.

Alttaki dairelerin vanaları sonuna kadar açıksa su kısa yoldan döner, üst katlara zayıf ulaşır. Böyle bir binada tek dairede hava alarak kalıcı sonuç almak zordur; kolon dengeleme vanalarının ayarlanması gerekir.

Belirti şudur: binanın alt katlarında petekler tam ısınıyor, üst katlarda birden fazla petek üstten soğuk kalıyor. Tek daireye özel bir sorun tarif etmiyorsa dengesizlik sistem çapındadır.

Bu tip işlerde ölçüm yapmadan vana kısmak faydadan çok zarar verir. Gidiş dönüş sıcaklık farkı her kolonda ayrı ölçülür, kısma ondan sonra yapılır.

Kombi pompasının debisi yetiyor mu

Pompa kademesi düşük seçilmişse ya da eski tip pompanın rotoru zayıflamışsa, en uzak peteğe yeterli debi ulaşmaz. Uzak peteklerde önce üst kısım, sonra tamamı zayıflar.

Frekans kontrollü modern pompalarda yanlış eğri seçimi aynı sonucu verir. Sabit basınç modunda çalışan bir pompa, geniş tesisatta yeterli debi üretemeyebilir.

Kaba bir kontrol için kombinin gidiş ve dönüş borularına temas termometresiyle bakılır. Fark 20 dereceyi geçiyorsa debi düşüktür, 10 derecenin altındaysa debi yüksek ve dönüş fazla sıcaktır.

Pompa gövdesinden gelen sürekli fısırtı sesi de içeride hava kaldığını söyler. Pompa havalıysa hem debi düşer hem rotor yatakları kuru çalışıp aşınır.

Ölçümle doğrulama: elle dokunmak yanıltır

El, ıslaklığa ve hava akımına göre farklı algılar. Aynı peteğin üstü 38 derece, altı 55 derece olabilir ve el bunu soğuk-sıcak diye okur. Oysa 38 derece ısıtma yapmayan değil, zayıf yapan bir sıcaklıktır.

Temas termometresi ya da kızılötesi termometreyle peteğin dört köşesinden ölçüm alınır. Boyalı yüzeyde kızılötesi ölçüm makul doğrulukta sonuç verir, parlak metalde şaşırır.

Gerçek hava sıkışmasında üst bölge oda sıcaklığına yakın kalır, yani 25 derece civarı. Aradaki geçiş de keskindir; birkaç santimde 20 derecelik düşüş görürsün.

Debi kaynaklı zayıflıkta geçiş yumuşaktır, sıcaklık yukarı doğru kademeli azalır. Bu ayrım, boşa yapılan hava alma denemelerinden kurtarır.

Hava alma sırası yanlışsa iş uzuyor

Birden fazla petekte hava varsa sıra fark yaratır. Kombiye en yakın petekten başlayıp en uzağa doğru gidilir, kat farkı varsa alt kattan üst kata çıkılır. Ters sırada çalışırsan alınan havanın bir kısmı geri dağılır.

İşlem sırasında sistem basıncı düşer. Basınç 1 barın altına inerse cihaz emniyete geçer ve pompa durur; kalan peteklerden hava çıkmaz. Ara ara manometreye bakıp tamamlamak gerekir.

Kombiyi kapatıp on beş dakika beklemek de işi kolaylaştırır. Pompa dururken kabarcıklar üst noktalara toplanır, açtığında hepsi tek seferde çıkar.

İşlemin ayrıntılı sırasını petek havası nasıl alınır yazısında sırasıyla verdik; burada tekrarlamıyorum.

Tek petek mi, tüm daire mi

Yalnız bir petekte üst soğukluk varsa sorun o peteğin kendisindedir: purjör tıkalı, eğim ters ya da vana kısık. Dairedeki peteklerin çoğu aynı deseni gösteriyorsa sistem çapında hava vardır.

Tüm dairede aynı anda başlayan bir üst soğukluk, genelde yeni yapılan bir doluma ya da tesisata müdahaleye denk gelir. Tadilat, vana değişimi, kombi sökme gibi işlemlerden sonra sisteme hava girer.

Böyle bir müdahaleden sonra ilk hafta içinde iki üç kez hava alınması normaldir. Sonrasında tabloda düzelme yoksa tesisatın havayı nereden aldığına bakılır.

Kayıt tutmak burada işe yarar. Hangi tarihte hangi peteğe hava alındığını not eden bir kullanıcı, sorunun tekrar aralığını kendi görür ve servise net bilgi verir.

Yaz sonu ilk yakışta neden toplu halde çıkıyor

Nisan ile ekim arası tesisat durgun kalır. Su içindeki çözünmüş gazlar yavaş yavaş ayrışır ve en yüksek noktalarda toplanır. Aynı dönemde vana milleri de yerinde kurur.

Ekimde ilk yakışta bu birikimin tamamı bir anda kendini gösterir. Aliağa ve Çandarlı'da ilk soğuk haftalarda gelen çağrıların büyük kısmı bu desendir, gerçek cihaz arızası oranı düşüktür.

Sistemi eylül içinde bir saat çalıştırıp havasını almak, kış girdikten sonraki çağrı yoğunluğunda sıra beklemekten kurtarır. Bir saatlik test yakıt olarak neredeyse hiçbir yük getirmez.

Aynı testte pompanın sesi, vanaların hareketi ve basınç davranışı da görülür. Kış ortasında ortaya çıkan bir arıza, eylülde ortaya çıkan aynı arızadan daha pahalıya gelir.

Hava alırken sık yapılan yanlışlar

Purjör vidasını tamamen sökmek en sık görülen hatadır. Vida çıktığında basınçlı sıcak su fışkırır, yerine takılamaz ve peteğin yarısı odaya boşalır. Vida yarım tur gevşetilir, tıslama kesilince kapatılır.

Cihaz çalışırken hava almak da işi zorlaştırır. Pompa dönerken kabarcıklar suyla birlikte dolaşır, tek noktada toplanmaz. Kombiyi kapatıp beklemek daha temiz sonuç verir.

Hava alma sonrası basıncı kontrol etmemek ikinci yaygın hatadır. Birkaç petekten hava alan bir kullanıcı basıncı 0,6 bara düşürüp cihazı arızaya sokabilir.

Tornavidayla zorlanan tıkalı purjör vidaları kırıldığında iş peteği sökmeye kadar gider. Vida dönmüyorsa zorlamak yerine bırakmak daha ucuza gelir.

Su kalitesi ve koruyucu katkının payı

Sürekli hava üreten tesisatlarda su kimyası sorgulanır. VDI 2035 dolum suyu için iletkenlik ve sertlik sınırları tanımlar; bu sınırların dışındaki suda hem korozyon hem gaz üretimi artar.

Korozyon inhibitörü eklenmiş bir devrede hidrojen üretimi belirgin şekilde azalır. Katkı yalnız yeni doldurulmuş ya da temizlenmiş devrede işe yarar; çamurlu tesisata katkı atmak para harcamaktır.

Katkının ömrü sonsuz değildir. Sistemden su kaybı olan tesisatlarda konsantrasyon düşer, birkaç sezonda etkisini yitirir. Basıncı sık tamamlanan bir sistemde katkının hâlâ koruduğunu varsaymak yanlış olur.

Peteklerden çıkan su siyah geliyorsa manyetit vardır, bu da alt hacimde çamur birikimi anlamına gelir. O noktada hava alma değil, temizlik konuşulur.

Manyetik filtre neyi çözer neyi çözmez

Dönüş hattına takılan manyetik filtre dolaşımdaki demir oksit parçacıklarını tutar ve esanjörü korur. Peteğin içinde çökmüş, sıkışmış çamuru geri çekmez.

Filtre koruyucudur, temizleyici değildir. Zaten kirlenmiş bir tesisatta filtre takmak tabloyu düzeltmez, yalnız bozulmanın hızını keser.

Filtre kabı yılda bir kez boşaltılıp mıknatıs çubuğu silinir. Dolmuş bir filtre akışı kısar ve debiyi düşürerek yeni bir dengesizlik yaratır.

Kombiyle petek arasındaki pislik tutucu süzgeç de aynı şekilde tıkanır. Debisi düşen bir sistemde ilk bakılacak yerlerden biridir.

Ne zaman ustaya bırakmak gerekir

Hava alma işlemini kullanıcı kendi yapabilir. Purjör kırıldıysa, vana milinden su sızıyorsa ya da basınç bir günde düşüyorsa iş kullanıcı sınırının dışına çıkar.

Aynı peteğe üç kez hava alındığı halde tablo geri geliyorsa sistemde kaçak, genleşme tankı ya da pompa kaynaklı bir sorun var demektir. Bunlar ölçüm ister.

Alt kısmın soğuk kaldığı desen de kullanıcı işi değildir. Kimyasal temizlik doğru ürün, doğru sirkülasyon süresi ve doğru durulama ister; yanlış uygulama conta ve esanjör zedeler.

Merkezi sistemli binada tek daire üzerinden çözüm aramak genelde boşa emektir. Kolon dengeleme, bina yönetimiyle koordineli yapılan bir iştir.

Sezon boyunca tabloyu tekrar kurmamak için

Kışa girmeden tesisatı bir kez tam ısıtıp havasını almak, sezon boyunca yapılacak müdahalelerin çoğunu ortadan kaldırır. Test sırasında her peteğin dört köşesi elle kontrol edilir.

Basıncın soğuk ve sıcak değerleri not edilir. İki değer arasındaki fark 0,5 barın çok üzerindeyse genleşme tankı incelenir; hiç değişmiyorsa tank su almış olabilir.

Termostatik kafalar sezon dışında açık bırakılır, sezon başında birkaç kez açılıp kapatılır. Bu basit alışkanlık yapışan mil arızalarını neredeyse sıfırlar.

Yıllık bakımda purjör, filtre ve pompa kontrolü de yapıldığında bu tablonun tekrarlama olasılığı belirgin şekilde düşer. Peteğin üst kenarındaki soğukluk küçük bir belirti gibi görünür ama tesisatın su ve hava dengesi hakkında en çok bilgi veren işaretlerden biridir; okumasını bilen için birkaç dakikada teşhis verir.

Sık sorulanlar

Peteğin altı sıcak üstü soğuksa kesin hava mı vardır?+

Bu desende en olası neden peteğin üst hacminde sıkışan havadır. Purjörden hava çıkmıyor ve tablo değişmiyorsa termostatik vananın kısık kalması ya da tesisatın uzak ucunda debi düşüklüğü de aynı görüntüyü verebilir.

Hava aldım ama petek yine üstten soğuk kalıyor, ne yapmalıyım?+

Peteğin bir tarafı birkaç milimetre yüksek takılıysa hava purjörün karşı köşesinde toplanır ve vidadan yalnız su gelir. Bir de basınç davranışına bakın; sistem birkaç günde bir su kaybediyorsa aynı yerden hava da giriyordur ve kaçak aranması gerekir.

Üstü sıcak altı soğuk olan petek de aynı sorun mu?+

Hayır, o tam tersi bir tablodur. Hava yukarıda birikir, aşağıda biriken şey çamurdur; alt kollektörü tıkayan tortu suyu üstten kısa devre yaptırır ve orada hava alma işe yaramaz, kimyasal temizlik konuşulur.

Kombinin sıcaklığını yükseltirsem petek tamamen ısınır mı?+

Hava dolu bölge ne kadar sıcak su gönderirseniz gönderin ısınmaz, yalnız alt kısım daha çok yakar ve gaz tüketimi artar. Sıcaklığı yükseltmek belirtiyi örter, dengesizliğin kendisini çözmez.

Aliağa ve çevresinde petek dengesizliği için servis

ADEK Isıtma Soğutma olarak Aliağa, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de kombi ve tesisat işlerine bakıyoruz. Peteğin üstü soğuk kalıyorsa önce ölçüm alıp havanın mı çamurun mu debinin mi konuştuğunu ayırıyor, işlemi ondan sonra öneriyoruz; gereksiz kimyasal temizlik satmıyoruz.

Marka bağımsız özel servis olarak çalışıyoruz, garanti süresi devam eden cihazlarda yetkili servise yönlendiririz. Tesisat tarafındaki dengesizlik için petek temizliği, cihaz tarafındaki pompa ve purjör kontrolleri için kombi servisi sayfasından bize ulaşabilirsiniz.